Хундулуг, ада-иелер

Хундулуг, ада-иелер! Чаңныкка таваржып амы-тынындан чарлып турар таварылгаларны номчааш, кээргээн, хомудаан сеткилимден улус-чон билип алыр болза артык эвес боор дээш, ОБЖ (ОБЗР) кичээлинде (8-11кл) оореникчилеримге ооредип, дамчыдып турганымдан кыскаладып бижидим.

Ажы-толдун чайгы дыштанылгада айыыл чок чоруунче кичээнгейни салыылынар! Чаңныктыг чаъс уезинде канчаар алдынарынын дугайында ажы-толуңер-биле бо дурумнерни номчуп, шингээдип, чугаалажып кооруңерни диледим!

️Чаңныктыг чаъс - агаарнын айыылдыг болуушкуну, кел чорда ыраактан даажы илдең чызырткайнып турар, кара- кара булуттар бургеп келир. Эн улуг айыылы чаңнык, оон куштуг хат база долу.
Кижилернин, дириг амытаннарнын кадыынга, амы-тынынга улуг когарал чедирип болур.
️Чаңнык - ол дээрге дыка улуг электрилиг разряд болур, напряжениези млн вольтулуг, кужу 200чус мун чедир ампер.
Россияда статистика аайы-биле бир чылда чаңныктан 10-дан 20 чедир кижилернин амы-тыны уступ турары хомуданчыг дыр. Хой кезиинде балыктап, эштип, мал-маган кадарып чораан таварылгалар болуп турар.
Ынчангаш бажыңда улуг улус дурумнерни сагыыр болза, ажы-тол база өтунуп, коруп сактып алыр. Айыыл чок чоруктун дурумнерин билип, кууседири чугула!
️Бажынга тургаш:
- сонга, эжик, хоолай, вентиляцияны дуглаар;
- электрилиг приборларны, телефону ожурер;
- телефонга чугаалажып болбас;
- электрилиг проводка, розетка, соңга, корунчукке чоок турбас;
- демир-дес, алдын-моңгун холумактыг херекселдерин уштуур, шыгжаар;
- ванналап, банялап, чугдунуп, суг-аксып болбас;
- ыт, дис тутпас;
- борбак бажын, чанагаш кешти шуглап алгаш олурары чугула!

️Кудумчуга чорааш:
- электри столбаларындан, трансформатордан, демир херимнерден, ол ханалардан ырак турар;
- садыг, подъезд, ниити албан-черлеринче кире бээр!

️ Ховуга чораанда:
- Хой шимчээшкин кылбас, халывас!
- чангыс турар ыяш адаанда чаглактанып болбас;
- чавызааш черге ( онгар, хооргал) олуруп алыр ( иезинин ишиинде опея дег хевирге олурар), холу-биле черге дегбес, башты дуглаар. Чыдып болбас! !
- Зонтик тутпас, демирлер бар болгаш айыылы улуг!
- Резин сланцы, галош идиктиг болза эки!
- мал-маган чанындан ырап алыр!

️ Бедик дагларга чораанда:
- чавыс черче бадып алгаш, чаъс суу агывайн турар черге бажын дуглааш олуруп алыр
- демир херекселдерни ырадыр
- хаяа- даштардан тутунмас

️ Арга-арыгга чораанда ;
- хем, холден, тулаадан ыраар,
- эштип, балыктап болбас!
- бедик ыяштар адаанга чаглактанмас, чавыс ыяштар адаанга олурар;

️Терге мунуп чораанда туруптар, айыыл чок кылдыр тергеден ырак турар!

️ Машина башкарып чораанда;
- орук шимчээшкинин соксадыр бедик эвес черге;
- сонгаларын хаап алгаш олурар;
- машинанын демирлеринге дегбес!

️ Аржаанга дыштанып тургаш:
- майгындан демир херекселдерин ырадыр чанныктыг чаашкын келир мурнунда;
- майгын чавыс черге, база ыяштар чок черге турар;
- одагланып турган болза отту ожурер;
- башты шуглаар;
- телефону ожурер!

️ Шар хевирлиг чаңнык коступ келзе:
- шимчеп болбас,
- эжик, соңга дурген ажытпас часты берип болур;
- 10-20 сек болгаш боду чиде бээр болур!

️
- Бажынга чаңнык чайладыр херекселди кылып алыр болза эки!

- Кадарчылаар, каттаар, моогулээрде часка кедер хепти алыры чугула, өл хептигде айыыл улуг.

- Телефон, антеналар, суг, демир, бедик черлер, ыяштар, кылагар чуулдер улуг айыылды тургузар!

Кудай дээривис ажынып-хорадавас болзун!

Кызылдын дугаары 2 школазынын география башкызы Роланда Валерьевна Монгуш