️ Айбы - күш-ажылдың эге хевири

️ Айбы - күш-ажылдың эге хевири

Ада-өгбелеривис амыдыралдың дөзү күш-ажылда дээрзин кончуг эки билип чорааннар. «Кежээниң мурнунда хүндү, чалгааның мурнунда кочу», «Олутта олча чок, чыдында чыргал чок», «Кежээ кижи ажыл сураар, чалгаа кижи дыжын хараар» деп чиге-ле сөглээннер. Өгбелерниң байлак дуржулгазындан «узуп», билип алыр чүүлдеривис хөй, маңаа чүгле дыка эскериичел, кичээнгейлиг чорук негеттинер. Айбы – күш-ажылдың эң бөдүүн эге хевири. Ол дараазында бөлүктерге хувааттынар.

Өг, бажың иштинге ажыл

Уругнуң 2-4 хар үезинде кылыр ажылы: авазының айбызын ёзугаар идик-хевин танып, иезинге эккеп берип турар апаар. 3-4 харлыында ойнаар - кызын танып, боду хепкерип турар. Маңаа көгүдүглүг айбы колдаар.

Аал өдээнге, даштыгаа ажыл

Уругнуң 5-6 хар үезинде күүседир ажылы: өдекке анай-хураган ыдарынга, тударынга, кажаа ишти аштаарынга шаа-биле киржип эгелээр. Ынчан улуг улус киржилгелиг болганда, үлегер-көргүзүглүг айбы хереглеттинер.

Аал коданынга ажыл

Уругнуң 6-8 хар үезинде кылыр ажылы: аал коданынга анай-хураган кадарар, арыгдан чээргеннээр, хемден суглаар. Айбы ынчан бичии кижиге даандырылга, хүлээлге уткалыг болур.

Хову-шөлге ажыл

Кол күүседир ажылы – хой кадарар, арыгдан ыяштаар, суглаар. Элээди назынның 7-12 хар үези. Ажыл ынчан ада-иениң талазындан уругга бүзүрел көргүскен, а уругнуң талазындан ыяк медереп-билиишкинниг, бот-тускайлаң күүселделиг болур.

Оол болгаш кыс уругларның боттарының аайы-биле ажылының нарын хевирлеринче шилчиири. Элээди назынның 13-15 хар үези. Ынчан оолдар хойдан аңгыда, «эр соруктуг» ажыл – чылгы кадарар, күзеттээр, улуг улус эдерип, ырак тайгаларже аңнаар, дииңнээр, тараа, суггат ажылдарынга киржип, чоорту сундугуп эгелээрлер. Уруглар инек саар, алгы-кеш эттээр, тон-хеп даараар, идик улдурар дээн ышкаш нарын ажылдарны кылчып эгелээрлер.

Көгүдүглүг айбы

Ава кижи – өг-бүлениң эгези, кол каастакчызы, ооргазы, сүзүглели. Ажы-тѳл кижизидилгези – аваның нүүрү, хүлээлгези, бойдустан чаяан үлүү. «Ада сөзүн ажырып болбас, ие сөзүн ижип болбас», «Улуг улустуң сөзүн дыңнаар», «Ада-иезиниң аайын эдерер» азы «Авазының аайындан эртпес деп сөстер кижизидикчи уткалыг угаадыглар болбушаан, күш-ажылдың эге хевири болуп, авазының бичии уругларын ажылга чаңчыктырарының кол ооргаланыр, даяныр дөстери болур. Ынчангаш бичии кижиниң ажылга чаңчыгары авазының айбызын күүседип турар үеден эгелээр. Эң баштайгы айбы көгүдүгден эгелээр. Ие кижиниң «уруум, оглум» дээринден аңгыда, «кежээпей, чассыгбай, эр хей, ол болбазыкпе» дээн ышкаш сөстерни эвилең-ээлдек адап, төлүн айбылаары кончуг чугула. Айбылаан соонда, уругларны албан мактап, деткип чугаалаар. Бичии уруглар аңаа дыка өөрүүр. Ынчалза-даа мактал өй-хемчээлдиг болур ужурлуг. Оон башка ындыг мактаашкыннарны үргүлчү манаар, мактавайн баар болза, могаттынар кижи болур. Ада-ие ындыг уругну «чүве кылыры садыглыг болбас», а кижи бүрүзүнүң эскет чок кылыр чүүлү, хүлээлгези деп угаадып, сургаары чугула.

Үлегер-көргүзүглүг айбы

Өг-бүлеге күш-ажылчы кижизидилгеге ада-иениң хууда үлегер-чижээ уругларга эң дээштиг, эң чедингир арга дээрзин бистиң өгбелеривис эки билир чорааннар. Кежээ ада-иениң уруглары база кежээ болур. Өг-бүле тудуп, чурттап эгелээш, ажы-төл чаяаттынып кээрге, авазы-даа, ачазы-даа уругларын кежээ, кызымак, ажылгыр кижи болзун дээш, улуг үлүг-хуузун киирип, харыысалгазын бедидер. Ажы-төлге эки үлегер-чижек көргүзери, кижизидилгениң бир хевири. 6-7 харлыында уруглар аалының өдээнден үнүп, аал коданының чоогундан кургаг инек -мыяа чыып, чоокку арыгдан ыяштап, ырак эвес хемден суглап турар апаарлар. Ол бүгүнү эге дээрезинде авазы, улуг угбалары азы акылары-биле кады кылырлар. Чоорту боттары өөренирлер.

Даандырыглыг айбы

Шаанда элээди оолдарга тараа соктадыр турган. Ол дээрге бичии кижиге дыка даржыктыг, халалыг ажыл. Ынчалза-даа ону кылыры албан.